artikel 10
11 november 2008, 14:10
Gepubliceerd: 11 november 2008 10:55 | Gewijzigd: 11 november 2008 10:57
In theorie plegen deelnemers aan het publieke debat lippendienst te bewijzen aan de liberale traditie van een redelijke, open en dus op zakelijke argumenten stoelende discussie als basis van het intellectuele en politieke verkeer. Maar hoe anders is vaak niet de praktijk. Het begrip racisme is inmiddels gedevalueerd tot een ordinair scheldwoord.
De schrijver Joost Zwagerman herinnert daar nog eens aan in zijn column in NRC Handelsblad van 25 oktober. Een redelijk en open discussie over de islam wordt doeltreffend geblokkeerd door kritiek daarop zoals Zwagerman stelt al snel te associëren met extreem-rechts en zelfs met racisme. Dat is met Fortuyn begonnen en dat houdt maar niet op. Het begrip racisme is inmiddels gedevalueerd tot een ordinair scheldwoord dat volstrekt losgeraakt is van zijn oorspronkelijke betekenis en voornamelijk dient om opvattingen die men niet lust in een kwaad daglicht te stellen.
Religiekritiek behoort in onze moderne cultuur sinds lang tot een linkse en progressieve activiteit. De vrijzinnige beweging liep daar in de 19e eeuw in voorop. En in het voetspoor van Marx heeft de socialistische beweging daar ook stevig aan deel genomen. Richtte die kritiek zich toen in feite tegen het traditionele christendom, nu spitst zij zich toe op de islam en krijgt zij ineens een extreem-rechts en racistisch stempel op gedrukt. Vanwaar die accentverschuiving?
Het ene geloof is niet meer of minder achterlijk dan het andere omdat daarin het verstand steeds op nul wordt gezet, zo heeft Elsbeth Etty dat indertijd toegelicht, toen Fortuyn de islamcultuur een achterlijk fenomeen noemde. Daarbij wordt er kennelijk vanuit gegaan dat alle religies gelijkwaardig zijn. Maar is dat wel zo? Valt daarin niet een duidelijk onderscheid te maken tussen meer en minder ontwikkelde religies.
De Franse filosoof H. Berson onderscheidt in dit verband bijvoorbeeld tussen statische godsdiensten met een gesloten (tribale) moraal en dynamische religies met een open en algemeen menselijke moraal.
In onze moderne cultuur hanteert men als criterium van onderscheid vaak de mate waarin een religie zich gemoderniseerd heeft: zich aangepast heeft aan de principes van onze moderne cultuur. Aan de hand daarvan is het katholicisme door niet-katholieken lange tijd ook als achterlijk, dat wil zeggen achterlopend in religieus-cultureel opzicht, gekritiseerd vanwege de sterke nawerking van middeleeuwse opvattingen en tradities in katholieke kring. In menig opzicht hadden die inderdaad veel gemeen met die van de orthodoxe islam zoals verwerping van de scheiding van kerk en staat, een rigide seksuele moraal (onder andere geen seks voor het huwelijk, geen voorbehoedsmiddelen en verwerping van homoseksualiteit) en een patriarchale geesteshouding met ondergeschiktheid van de vrouw aan de man als consequentie. In aansluiting hierop werd in de jaren vijftig vanwege de snelle groei van het katholieke volksdeel gewaarschuwd tegen het dreigende roomse gevaar en was antipapisme in niet-katholieke kringen een bekend fenomeen. Een geprononceerde literaire expressie hiervan is nog altijd te vinden in de bekende roman van W.F. Hermans Ik heb altijd gelijk.
Sinds het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) heeft de katholieke kerk zich in bepaalde opzichten meer aangepast aan de principes van de moderne cultuur. Niettemin werd het katholicisme in het roerige jaar 2002 door een columnist toch weer te kijk gezet als achterlijk fenomeen zonder dat dit enig protest uitlokte. Als dat van het katholicisme gezegd mag worden – en veel katholieken vinden dat zelf in bepaalde opzichten ook, namelijk als het gaat om handhaving van het celibaat, een achterhaalde seksuele moraal en uitsluiting van vrouwen van het priesterschap - waarom dan niet van de islam? Wordt zodoende het katholisme niet gediscrimineerd?
Getoetst aan de principes van onze moderne liberale cultuur loopt de islam – bedoeld is uiteraard de dominante orthodoxe interpretatie ervan - onmiskenbaar in meerdere opzichten achter op de moderne ontwikkeling. In tegenstelling tot joden- en christendom komen moderne liberale principes en tradities in de islam vooralsnog niet of veel minder tot ontplooiing. Voor een moderne kritische analyse van de Koran als een historisch en cultureel bepaald religieus document dat als zodanig geïnterpreteerd moet worden ontbreekt daardoor de nodige ruimte.
Het publieke schuldgevoel over racistische misdaden uit de Tweede Wereldoorlog – jarenlang een belangrijk ijkpunt in het politiek-correcte denken – was in Nederland uitzonderlijk sterk, stelt Herman Vuijsje in NRC Handelsblad 25 oktober. Dat leidde zijns inziens tot een bijna religieuze angst voor herlevend fascisme en racisme. Ieder debat over etnische problematiek is daardoor in de kiem gesmoord. Maar, aldus Vuijsje, dat heeft nu wel zijn langste tijd gehad. Is dat, gezien de column van Zwagerman, niet wat voorbarig? Wat fascisme betreft, voor een te vrezen herleving daarvan in Europa is er nauwelijks enige indicatie, als men dat in de lijn van de historische ontwikkeling opvat als een gemoderniseerde vorm van premodern autoritarisme (in Europa tijdens het ancien regime de monarchale machtsstaat). In Europa was het Italiaanse fascisme in de jaren 20 daarvan de eerste uiting. Maar het moderne autoritarisme is in Europa, afgezien van Rusland, een gepasseerd station. In de niet-westerse wereld zien we daarentegen vele nieuwe uitingen van modern autoritarisme. Ook het heersende regime in China valt daartoe te rekenen, al is dat in naam nog communistisch.
Wim Couwenberg is directeur/hoofdredacteur van Civis Mundi en oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht
http://www.nrc.nl/opinie/article2056646.ece/Islamkritiek_extreem-rechts_Wat_een_onzin
In theorie plegen deelnemers aan het publieke debat lippendienst te bewijzen aan de liberale traditie van een redelijke, open en dus op zakelijke argumenten stoelende discussie als basis van het intellectuele en politieke verkeer. Maar hoe anders is vaak niet de praktijk. Het begrip racisme is inmiddels gedevalueerd tot een ordinair scheldwoord.
De schrijver Joost Zwagerman herinnert daar nog eens aan in zijn column in NRC Handelsblad van 25 oktober. Een redelijk en open discussie over de islam wordt doeltreffend geblokkeerd door kritiek daarop zoals Zwagerman stelt al snel te associëren met extreem-rechts en zelfs met racisme. Dat is met Fortuyn begonnen en dat houdt maar niet op. Het begrip racisme is inmiddels gedevalueerd tot een ordinair scheldwoord dat volstrekt losgeraakt is van zijn oorspronkelijke betekenis en voornamelijk dient om opvattingen die men niet lust in een kwaad daglicht te stellen.
Religiekritiek behoort in onze moderne cultuur sinds lang tot een linkse en progressieve activiteit. De vrijzinnige beweging liep daar in de 19e eeuw in voorop. En in het voetspoor van Marx heeft de socialistische beweging daar ook stevig aan deel genomen. Richtte die kritiek zich toen in feite tegen het traditionele christendom, nu spitst zij zich toe op de islam en krijgt zij ineens een extreem-rechts en racistisch stempel op gedrukt. Vanwaar die accentverschuiving?
Het ene geloof is niet meer of minder achterlijk dan het andere omdat daarin het verstand steeds op nul wordt gezet, zo heeft Elsbeth Etty dat indertijd toegelicht, toen Fortuyn de islamcultuur een achterlijk fenomeen noemde. Daarbij wordt er kennelijk vanuit gegaan dat alle religies gelijkwaardig zijn. Maar is dat wel zo? Valt daarin niet een duidelijk onderscheid te maken tussen meer en minder ontwikkelde religies.
De Franse filosoof H. Berson onderscheidt in dit verband bijvoorbeeld tussen statische godsdiensten met een gesloten (tribale) moraal en dynamische religies met een open en algemeen menselijke moraal.
In onze moderne cultuur hanteert men als criterium van onderscheid vaak de mate waarin een religie zich gemoderniseerd heeft: zich aangepast heeft aan de principes van onze moderne cultuur. Aan de hand daarvan is het katholicisme door niet-katholieken lange tijd ook als achterlijk, dat wil zeggen achterlopend in religieus-cultureel opzicht, gekritiseerd vanwege de sterke nawerking van middeleeuwse opvattingen en tradities in katholieke kring. In menig opzicht hadden die inderdaad veel gemeen met die van de orthodoxe islam zoals verwerping van de scheiding van kerk en staat, een rigide seksuele moraal (onder andere geen seks voor het huwelijk, geen voorbehoedsmiddelen en verwerping van homoseksualiteit) en een patriarchale geesteshouding met ondergeschiktheid van de vrouw aan de man als consequentie. In aansluiting hierop werd in de jaren vijftig vanwege de snelle groei van het katholieke volksdeel gewaarschuwd tegen het dreigende roomse gevaar en was antipapisme in niet-katholieke kringen een bekend fenomeen. Een geprononceerde literaire expressie hiervan is nog altijd te vinden in de bekende roman van W.F. Hermans Ik heb altijd gelijk.
Sinds het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) heeft de katholieke kerk zich in bepaalde opzichten meer aangepast aan de principes van de moderne cultuur. Niettemin werd het katholicisme in het roerige jaar 2002 door een columnist toch weer te kijk gezet als achterlijk fenomeen zonder dat dit enig protest uitlokte. Als dat van het katholicisme gezegd mag worden – en veel katholieken vinden dat zelf in bepaalde opzichten ook, namelijk als het gaat om handhaving van het celibaat, een achterhaalde seksuele moraal en uitsluiting van vrouwen van het priesterschap - waarom dan niet van de islam? Wordt zodoende het katholisme niet gediscrimineerd?
Getoetst aan de principes van onze moderne liberale cultuur loopt de islam – bedoeld is uiteraard de dominante orthodoxe interpretatie ervan - onmiskenbaar in meerdere opzichten achter op de moderne ontwikkeling. In tegenstelling tot joden- en christendom komen moderne liberale principes en tradities in de islam vooralsnog niet of veel minder tot ontplooiing. Voor een moderne kritische analyse van de Koran als een historisch en cultureel bepaald religieus document dat als zodanig geïnterpreteerd moet worden ontbreekt daardoor de nodige ruimte.
Het publieke schuldgevoel over racistische misdaden uit de Tweede Wereldoorlog – jarenlang een belangrijk ijkpunt in het politiek-correcte denken – was in Nederland uitzonderlijk sterk, stelt Herman Vuijsje in NRC Handelsblad 25 oktober. Dat leidde zijns inziens tot een bijna religieuze angst voor herlevend fascisme en racisme. Ieder debat over etnische problematiek is daardoor in de kiem gesmoord. Maar, aldus Vuijsje, dat heeft nu wel zijn langste tijd gehad. Is dat, gezien de column van Zwagerman, niet wat voorbarig? Wat fascisme betreft, voor een te vrezen herleving daarvan in Europa is er nauwelijks enige indicatie, als men dat in de lijn van de historische ontwikkeling opvat als een gemoderniseerde vorm van premodern autoritarisme (in Europa tijdens het ancien regime de monarchale machtsstaat). In Europa was het Italiaanse fascisme in de jaren 20 daarvan de eerste uiting. Maar het moderne autoritarisme is in Europa, afgezien van Rusland, een gepasseerd station. In de niet-westerse wereld zien we daarentegen vele nieuwe uitingen van modern autoritarisme. Ook het heersende regime in China valt daartoe te rekenen, al is dat in naam nog communistisch.
Wim Couwenberg is directeur/hoofdredacteur van Civis Mundi en oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht
http://www.nrc.nl/opinie/article2056646.ece/Islamkritiek_extreem-rechts_Wat_een_onzin